Việt Nam đang đối mặt với thách thức ngày càng lớn về suy dinh dưỡng, bao gồm thiếu dinh dưỡng, thiếu vi chất dinh dưỡng và thừa dinh dưỡng. Hệ thống lương thực thực phẩm hiện nay chưa giải quyết được gánh nặng ba mặt của suy dinh dưỡng – thiếu dinh dưỡng, thiếu vi chất dinh dưỡng và thừa dinh dưỡng (Popkin, 2019; Béné, 2019; Fanzo, 2020). Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), khoảng 462 triệu người trên thế giới bị thiếu cân, trong khi 1,9 tỷ người trưởng thành (39%) bị thừa cân hoặc béo phì. Năm 2020, trên toàn cầu có 149 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị thấp còi, 45 triệu trẻ bị gầy còm và 38,9 triệu trẻ bị thừa cân hoặc béo phì (FAO, 2021).
Nhiều cộng đồng đã chuyển từ chế độ ăn truyền thống giàu ngũ cốc, đậu đỗ, rau quả địa phương sang chế độ ăn toàn cầu hóa nhiều đạm động vật, chất béo, đường và thực phẩm chế biến đóng gói. Sự thay đổi này cũng đang diễn ra tại Việt Nam (NIN, 2021). Tỷ lệ thiếu dinh dưỡng ở Việt Nam giảm từ 18% xuống 11% trong giai đoạn 2008–2018 (FAO, 2018). Tình trạng suy dinh dưỡng mạn tính (thấp còi) ở trẻ dưới 5 tuổi cũng được cải thiện, giảm từ 32% xuống 24% trong giai đoạn 2007–2015 (UNICEF và WHO, 2019). Tuy nhiên, tỷ lệ thừa cân, béo phì đang tăng nhanh, đặc biệt ở khu vực đô thị (Bộ Y tế Việt Nam, 2021). Năm 2018, WHO báo cáo 9,7% trẻ em và vị thành niên ở Việt Nam bị thừa cân, cùng với 25% phụ nữ và 20% nam giới (WHO, 2018). Số liệu gần đây cho thấy tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ em độ tuổi đi học tăng từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020, trong đó khu vực đô thị là 26,8%, nông thôn 18,3% và miền núi 6,9% (NIN, 2021). Người thừa cân có nguy cơ cao mắc các bệnh không lây nhiễm (NCDs) như đái tháo đường type 2, bệnh tim mạch và một số loại ung thư. Ăn uống không lành mạnh phần lớn là hệ quả của môi trường thực phẩm không lành mạnh (Hawkes, 2006; HLPE, 2017). Vì vậy, hiểu rõ hơn về môi trường thực phẩm là điều thiết yếu để xây dựng các can thiệp hướng tới hệ thống lương thực thực phẩm lành mạnh hơn.
Sáng kiến SHiFT đã tìm hiểu tác động của các chính sách Việt Nam đến môi trường thực phẩm, tập trung vào sáu lĩnh vực chính: đặc tính sản phẩm thực phẩm, điểm bán thực phẩm, tiếp thị, mức độ hấp dẫn, giá cả và tính sẵn có.
Qua phân tích toàn diện hơn 230 văn bản chính sách, các nhà nghiên cứu nhận thấy dù Việt Nam đã có bước tiến đáng kể trong cải thiện an toàn thực phẩm, vẫn còn những khoảng trống quan trọng trong việc thúc đẩy môi trường thực phẩm lành mạnh hơn. Chẳng hạn, các chính sách quản lý tiếp thị thực phẩm, đặc biệt là tiếp thị hướng tới trẻ em, còn chưa đầy đủ. Ngoài ra, còn ít cơ chế khuyến khích thực phẩm lành mạnh với giá cả phải chăng, trong khi thực phẩm chế biến và siêu chế biến ngày càng phổ biến đặt ra thách thức lớn đối với sức khỏe cộng đồng.
Các phát hiện chính gồm:
-
Đặc tính sản phẩm thực phẩm: Dù đã có tiêu chuẩn an toàn, chất lượng dinh dưỡng của thực phẩm chế biến còn ít được quản lý, đặc biệt về hàm lượng muối, đường và chất béo chuyển hóa.
-
Điểm bán thực phẩm: Có rất ít chính sách hỗ trợ phát triển môi trường bán lẻ thực phẩm lành mạnh, trong khi các kênh bán lẻ hiện đại thường quảng bá các lựa chọn không lành mạnh.
-
Tiếp thị thực phẩm: Hoạt động tiếp thị rầm rộ thực phẩm không lành mạnh, đặc biệt nhắm vào trẻ em, vẫn là mối lo ngại lớn trong khi các quy định hạn chế còn ít.
-
Giá thực phẩm: Có rất ít chính sách giúp thực phẩm lành mạnh có giá phải chăng hơn hoặc hạn chế tiêu dùng các lựa chọn không lành mạnh.
-
Tính sẵn có của thực phẩm: Trong khi khu vực đô thị có nhiều điểm bán thực phẩm, tính sẵn có của thực phẩm tươi, lành mạnh ở khu vực nông thôn và miền núi còn hạn chế.
Nghiên cứu khuyến nghị Việt Nam tăng cường khung pháp lý trong các lĩnh vực này để tạo môi trường thuận lợi hơn cho chế độ ăn lành mạnh, bao gồm ban hành tiêu chuẩn thành phần thực phẩm rõ ràng hơn, tăng cường quy định về tiếp thị và giúp mọi nhóm dân cư dễ tiếp cận, chi trả cho các lựa chọn thực phẩm lành mạnh.
Để biết thêm chi tiết, xem toàn văn báo cáo, với phân tích sâu hơn về các khuyến nghị nhằm cải thiện hệ thống chính sách thực phẩm của Việt Nam.