Việt Nam đặt mục tiêu chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm theo hướng minh bạch, trách nhiệm và bền vững. Để góp phần đạt mục tiêu này, sáng kiến nghiên cứu mới của CGIAR “Chế độ ăn lành mạnh bền vững thông qua chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm” (SHiFT) đang phối hợp với các nền tảng đa bên mới hình thành trong nước để hỗ trợ lập kế hoạch và triển khai các hoạt động cụ thể. Bài viết giới thiệu những kết quả đã đạt được.

Hợp tác giữa các chủ thể là yếu tố then chốt để đạt được chế độ ăn lành mạnh bền vững thông qua chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm. Dựa trên quan hệ đối tác nghiên cứu và tham gia chính sách được hình thành từ chương trình nghiên cứu “Nông nghiệp vì Dinh dưỡng và Sức khỏe” (A4NH) của CGIAR, sáng kiến nghiên cứu mới “Chế độ ăn lành mạnh bền vững thông qua chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm” (SHiFT; xem khung cuối bài) tiếp tục và mở rộng hợp tác chặt chẽ với các đối tác Việt Nam nhằm phát triển các giải pháp sáng tạo, dựa trên nghiên cứu, giải quyết những thách thức phức tạp mà hệ thống lương thực thực phẩm của đất nước đang đối mặt. 

Nhiều hình thức hợp tác đã đóng góp đáng kể cho hệ thống lương thực thực phẩm Việt Nam thông qua phối hợp với các cơ quan quốc gia với vai trò đối tác chiến lược và tham gia các nhóm công tác kỹ thuật quốc gia, các nền tảng đa bên. Ba cơ quan được xác định là đối tác chiến lược gồm: Viện Dinh dưỡng Quốc gia (NIN), Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam (VAAS) và Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển Nông nghiệp Nông thôn (IPSARD). Các cơ quan này được lựa chọn vì giữ vai trò trung tâm (điều phối) trong chương trình chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm trong nước và có khả năng kết nối, quy tụ mạnh mẽ.

SHiFT và các đối tác chiến lược cùng thực hiện nghiên cứu, tạo ra dữ liệu và sản phẩm cung cấp bằng chứng cho quá trình chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm khi phù hợp và hữu ích. Bên cạnh đó, các bên nâng cao nhận thức về thách thức và cơ hội, bao gồm các giải pháp có thể nhân rộng, đồng thời tăng cường năng lực của đối tác trong nước trong việc sử dụng bằng chứng và vận động để chế độ ăn lành mạnh bền vững được chú trọng hơn trong các quá trình chính sách chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm. 

Thông qua chiến lược mới về nông nghiệp bền vững

Gần đây, Việt Nam đã thông qua “Chiến lược phát triển nông nghiệp và nông thôn bền vững giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050”. SHiFT đã phối hợp với IPSARD lồng ghép các khái niệm về chế độ ăn lành mạnh bền vững và hệ thống lương thực thực phẩm bền vững vào Tài liệu Hỏi – Đáp hướng dẫn triển khai chiến lược mới. Ấn phẩm được xây dựng với sự phối hợp của nhiều đơn vị thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (Bộ NN&PTNT), nhằm làm rõ và định nghĩa các khái niệm, thuật ngữ quan trọng liên quan đến nông nghiệp và phát triển nông thôn. Tài liệu hướng dẫn này có vai trò quan trọng đối với chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm trong nước, giúp cán bộ nhà nước và các bên liên quan có cách hiểu thống nhất về các thuật ngữ then chốt liên quan đến hệ thống lương thực thực phẩm và chế độ ăn lành mạnh bền vững. 

Đại biểu tham dự hội thảo khởi động SHiFT tại Việt Nam. Ảnh: Nguyễn Bá Thắng, Báo Nông nghiệp Việt Nam.

Một nỗ lực khác nhằm thúc đẩy chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm là SHiFT tích cực tham gia quá trình tư vấn kỹ thuật để thúc đẩy phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm minh bạch, trách nhiệm và bền vững (FST-NAP). Với việc phê duyệt FST-NAP, Việt Nam thể hiện cam kết ở cấp cao sau Hội nghị thượng đỉnh Liên Hợp Quốc về Hệ thống lương thực thực phẩm năm 2021 (UNFSS). Quá trình phê duyệt FST-NAP cho thấy tính chất cùng tham gia, với sự góp mặt của nhiều bên liên quan và nhiều ngành.

Các mốc quan trọng ở đây là việc kế hoạch được chính thức thông qua và đưa vào bộ máy chính phủ, tiếp đó là xây dựng quy trình và điều kiện bảo đảm triển khai thông qua cơ chế Đối tác mà Chính phủ đang xem xét quyết định. Bộ NN&PTNT, cơ quan chủ trì xây dựng FST-NAP, đã tổ chức các cuộc họp kỹ thuật để chuẩn bị kế hoạch trên cơ sở ý kiến đóng góp của các đơn vị và các bộ, ngành. Các bên liên quan khác như các cơ quan Liên Hợp Quốc, nhà tài trợ và tổ chức phi chính phủ cũng tham gia tham vấn. 

Điều phối viên quốc gia của SHiFT tại Việt Nam và các đối tác chiến lược đã tham gia chuẩn bị các báo cáo kỹ thuật hỗ trợ quá trình nêu trên. Các báo cáo nhằm làm rõ các khái niệm then chốt về hệ thống lương thực thực phẩm, đánh giá hiện trạng hệ thống lương thực thực phẩm của Việt Nam và giải thích lý do Chính phủ cần có một NAP mới. 

Thu thập dữ liệu về môi trường thực phẩm và mô hình ăn uống

Các nhà nghiên cứu của sáng kiến đang triển khai các hoạt động phục vụ đánh giá ban đầu về hệ thống lương thực thực phẩm Việt Nam, bao gồm mô tả các chủ thể hiện tại, chương trình nghị sự và quan điểm của họ về hệ thống lương thực thực phẩm, cũng như nhận thức của họ về nhu cầu chuyển đổi. Vì vậy, năm 2022, SHiFT bắt đầu thu thập dữ liệu sơ cấp tại ba địa bàn nhằm mô tả môi trường thực phẩm và mô hình ăn uống, đồng thời xác định các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa cung cấp thực phẩm cho người tiêu dùng.

Công việc này nhằm hiểu rõ thực phẩm mà các nhóm dân cư yếu thế tiêu dùng đi vào môi trường thực phẩm như thế nào, cũng như những rào cản và hạn chế mà các chủ thể gặp phải khi cung cấp thực phẩm bền vững, giàu dinh dưỡng và tạo việc làm bền vững. Bên cạnh đó, công việc sẽ giúp hiểu sâu hơn vì sao người dân lựa chọn những thực phẩm họ đang ăn – kiến thức cần thiết để xác định giải pháp cải thiện việc cung cấp và tiêu dùng chế độ ăn lành mạnh bền vững.

Các hoạt động của sáng kiến thuộc năm lĩnh vực trọng tâm, hay năm gói công việc (WP; xem dưới đây), đan xen và bổ trợ cho nhau. Tại Việt Nam, đến nay các hoạt động sau đã được thực hiện:

WP 1 – Người tiêu dùng và môi trường thực phẩm của họ, và WP 2 – Doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa và khu vực phi chính thức (phối hợp với Viện Dinh dưỡng Quốc gia): 

• Đã hoàn thành các cuộc khảo sát định lượng hộ gia đình và môi trường thực phẩm (tại khu vực nông thôn, ven đô và đô thị Hà Nội).
   
• Đang thực hiện các video có sự tham gia nhằm tìm hiểu cách thanh thiếu niên nhận thức và tương tác với môi trường thực phẩm.
   
• Đang thực hiện nghiên cứu định tính chuyên sâu về trải nghiệm thực tế với môi trường thực phẩm.
   
• Đang đánh giá nhận thức của người tiêu dùng về sức khỏe và tính bền vững, xác định các khía cạnh liên quan đến động lực, cơ hội và khả năng thực hiện chế độ ăn lành mạnh, bền vững của họ. 

WP 3 – Quản trị và hệ thống lương thực thực phẩm bao trùm (phối hợp với IPSARD):

• Đang xử lý, phân tích dữ liệu thu thập tại Việt Nam từ nghiên cứu ban đầu về nhận thức của các bên liên quan trong hệ thống lương thực thực phẩm và bức tranh chính sách về các quy định liên quan đến môi trường thực phẩm. 

WP 4 – Phân tích kịch bản đánh đổi:

• Đã bắt đầu chuẩn bị mô hình dự báo về các đánh đổi tiềm năng của những thay đổi (và động lực thay đổi) trong hệ thống lương thực thực phẩm đối với chế độ ăn, dinh dưỡng, sức khỏe, kinh tế và môi trường.

WP 5 – Thúc đẩy chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm (phối hợp với IPSARD, VAAS và NIN):

• Cán bộ của IPSARD, VAAS, NIN và các bên liên quan khác đã tham gia khóa học trực tuyến về quản trị hệ thống lương thực thực phẩm.
   
• Đã thực hiện và báo cáo đánh giá chuyên sâu nhu cầu năng lực cùng các đối tác chiến lược tại Việt Nam, và lập bản đồ toàn diện các bên liên quan chính và mạng lưới đa bên tham gia quá trình chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm. 
   
• Đang triển khai chương trình đào tạo giảng viên về quản trị và chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm tại Việt Nam. 
   
• Dựa trên kinh nghiệm tại Việt Nam đến nay, chiến lược hợp tác quốc gia đang được xây dựng với sự tham vấn của các đối tác chiến lược, giúp định hướng các hoạt động tương lai của SHiFT tại Việt Nam. 

Dựa trên các nghiên cứu có bằng chứng này, với sự tham vấn chặt chẽ của các đối tác chiến lược và các bên liên quan, các giải pháp (chính sách hoặc đổi mới) đang được lên kế hoạch triển khai và đánh giá trong thời gian tới, nhằm cung cấp bằng chứng cho các phương án có thể giúp chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm hướng tới chế độ ăn lành mạnh bền vững, bảo đảm sinh kế tốt cho các chủ thể mà không gây thêm tổn hại cho môi trường. 

Chính phủ Việt Nam cam kết mạnh mẽ thúc đẩy quá trình chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm của đất nước. Việc tổ chức các cuộc họp chuyên gia và lấy ý kiến góp ý từ các bộ, tổ chức và nhóm vận động chính sách đã giúp quá trình mang tính tham gia cao và mở rộng tới nhiều lĩnh vực. Để người dân cũng được tham gia, cả Bộ NN&PTNT và Bộ Y tế đều tích cực phổ biến kiến thức, thông tin trong hệ thống của mình tới cấp tỉnh. Những đặc điểm này phản ánh vị trí quan trọng mà chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm đã có được tại Việt Nam, và Việt Nam đã trở thành hình mẫu để các quốc gia khác học hỏi.

Chế độ ăn lành mạnh bền vững thông qua chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm (SHiFT)

Giai đoạn đầu của SHiFT kéo dài ba năm (2022–2024), các hoạt động tập trung tại Bangladesh, Ethiopia và Việt Nam. Sau đó, sáng kiến sẽ mở rộng sang Benin, Guatemala, Honduras, Ấn Độ và Senegal trong giai đoạn 2025–2030. Tại tất cả các quốc gia, sáng kiến tập trung vào phía người tiêu dùng của hệ thống lương thực thực phẩm và hướng tới kích thích nhu cầu đối với chế độ ăn lành mạnh bền vững. Đồng thời, việc phối hợp với các bên liên quan giúp tạo ra các phương án chính sách dựa trên bằng chứng và tăng cường năng lực để cùng thúc đẩy chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm.

SHiFT do Viện Nghiên cứu Chính sách Lương thực Quốc tế (IFPRI) và Liên minh Bioversity International và Trung tâm Nông nghiệp Nhiệt đới Quốc tế (Liên minh) đồng chủ trì, phối hợp chặt chẽ với Đại học & Viện nghiên cứu Wageningen (WUR) và có sự đóng góp của Trung tâm Khoai tây Quốc tế (CIP).

Tuyen Huynh là trưởng nhóm nghiên cứu về Môi trường thực phẩm và Hành vi người tiêu dùng (FECB) khu vực châu Á tại Liên minh Bioversity International và CIAT. Bà là Điều phối viên quốc gia của sáng kiến Chế độ ăn lành mạnh bền vững thông qua chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm (SHiFT) của One CGIAR tại Việt Nam. 

Huong Pham là Nghiên cứu viên cao cấp về FECB khu vực châu Á tại Liên minh Bioversity International và CIAT. Nghiên cứu chính của bà tại Liên minh tập trung vào môi trường thực phẩm, chính sách, tiếp cận thị trường và phát triển chuỗi giá trị.

Mark Lundy là Giám đốc nghiên cứu tại Liên minh Bioversity International và CIAT, làm việc tại Cali, Colombia, nơi ông dẫn dắt nhóm Môi trường thực phẩm và Hành vi người tiêu dùng toàn cầu. Công việc của ông tập trung vào vai trò của hệ thống thị trường trong giảm nghèo.

Liên hệ: [email protected]

Với sự đóng góp của Inge Brouwer (Viện Nghiên cứu Chính sách Lương thực Quốc tế – IFPRI), Marion Herens (WCDI – Đại học & Viện nghiên cứu Wageningen), Đào Thế Anh (Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam – VAAS), Trương Tuyết Mai (Viện Dinh dưỡng Quốc gia – NIN) và Trần Công Thắng (Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển Nông nghiệp Nông thôn – IPSARD).