Tại Việt Nam, dù nông nghiệp sinh thái đã được đưa vào chính sách và các mô hình thí điểm, quy mô và phạm vi phát triển vẫn còn hạn chế so với tiềm năng. Các mô hình hiện nay chủ yếu quy mô nhỏ hoặc tập trung ở một số vùng, chưa lan tỏa rộng rãi trên cả nước. Để thúc đẩy phát triển nông nghiệp sinh thái, Việt Nam cần học hỏi và vận dụng linh hoạt các nguyên tắc, kinh nghiệm của các quốc gia đã thành công trong lĩnh vực này, bao gồm hoàn thiện chính sách hỗ trợ, khuyến khích nghiên cứu khoa học, đổi mới công nghệ và phát triển các mô hình sản xuất dựa trên nguyên tắc cân bằng sinh thái.

Thứ trưởng Trần Thanh Nam và ông Trần Công Thắng đồng chủ trì Diễn đàn

Nhằm thực hiện chủ trương phát triển nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh theo Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng, đáp ứng yêu cầu đẩy nhanh cơ cấu lại nông nghiệp theo hướng nông nghiệp sinh thái theo Nghị quyết số 19-NQ/TW, và thúc đẩy mục tiêu phát triển kinh tế nông nghiệp theo hướng sinh thái theo Chiến lược phát triển nông nghiệp và nông thôn bền vững giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050, Diễn đàn chính sách “Nông nghiệp sinh thái – Kinh nghiệm từ các đối tác và triển khai tại Việt Nam” đã được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tổ chức và chủ trì ngày 10/12/2024.

Tại diễn đàn, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Trần Thanh Nam và ông Trần Công Thắng, Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển Nông nghiệp Nông thôn (IPSARD), đồng chủ trì các phiên thảo luận. Diễn đàn thu hút đông đảo chuyên gia, nhà khoa học hàng đầu trong lĩnh vực nông nghiệp. Bên cạnh đó, diễn đàn được tổ chức trực tuyến với sự tham gia của đại diện các địa phương, doanh nghiệp và cơ quan ngoài Hà Nội, bao gồm Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn 63 tỉnh, thành phố.

Với nhiều năm kinh nghiệm, TS. Pierre Ferrand, đại diện FAO, chia sẻ kết quả phát triển nông nghiệp sinh thái tại các quốc gia lớn như Ấn Độ, Thụy Sĩ và Côte d'Ivoire. Ông chỉ ra rằng nông nghiệp sinh thái không chỉ dựa trên khái niệm hay phương pháp mà tập trung vào các nguyên tắc và giải pháp thực tiễn phù hợp với bối cảnh từng quốc gia. Ông cũng chia sẻ cách đo lường, đánh giá nông nghiệp sinh thái thông qua TAPE – công cụ đánh giá hiện trạng và mức độ phát triển nông nghiệp sinh thái tại Thụy Sĩ và Côte d'Ivoire. TS. Pierre nhấn mạnh phát triển nông nghiệp sinh thái là một trong những cách tiếp cận chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm, gắn với Quyết định số 300/QĐ-TTg về chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm minh bạch, trách nhiệm và bền vững ở Việt Nam đến năm 2030. Điều này thể hiện tầm nhìn chiến lược về chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm thông qua phát triển nông nghiệp sinh thái nhằm bảo đảm tính bền vững, khả năng chống chịu, bao trùm, công bằng, sức khỏe và tăng trưởng kinh tế.

Diễn đàn là nơi trao đổi ý tưởng, chia sẻ kinh nghiệm của các chuyên gia, nhà khoa học hàng đầu về nông nghiệp sinh thái từ nhiều quốc gia trên thế giới, có thể làm cơ sở tham khảo cho thực tiễn của Việt Nam trong các giai đoạn tới.

Chia sẻ quan điểm về nông nghiệp sinh thái, bà Estelle Bienabe, Trung tâm Hợp tác quốc tế về nghiên cứu nông nghiệp vì sự phát triển (CIRAD), cho rằng nông nghiệp sinh thái tại Việt Nam gắn liền với nông nghiệp bền vững. Để phát triển, cần xây dựng khung pháp lý cho đầu tư quốc tế, đồng thời thúc đẩy các mô hình tài chính sáng tạo. Bà chia sẻ các hướng dẫn về chính sách chuyển đổi nông nghiệp sinh thái trong ASEAN có thể áp dụng tại Việt Nam. Các công cụ chính sách này là một phần của khung chính sách tích hợp nhằm hỗ trợ chuyển đổi nông nghiệp sinh thái hiệu quả, bao gồm nhiều hình thức như mô hình nông lâm kết hợp và hệ thống chăn nuôi đa dạng hơn.

Bà cũng nhấn mạnh nông dân là trung tâm của chuỗi giá trị và đóng vai trò quan trọng trong chuyển đổi sang nông nghiệp sinh thái. Nông dân không chỉ là người thực hành mà còn là chủ thể chính trực tiếp trải nghiệm và hiểu rõ các quy trình sản xuất gắn với môi trường, đất đai và hệ sinh thái địa phương. Vì vậy, để chuyển đổi sang nông nghiệp sinh thái thành công, nông dân phải được tham gia tích cực vào toàn bộ quá trình, từ xây dựng chính sách đến triển khai thực tế. Họ không chỉ thực hiện mà còn đóng góp các giải pháp sáng tạo phù hợp với điều kiện địa phương.

TS. Trần Đại Nghĩa, chuyên gia cao cấp của UNDP, chia sẻ kinh nghiệm phát triển ngành hàng thanh long Việt Nam theo hướng sinh thái, xanh và bền vững. Ông cho biết phát triển ngành thanh long theo hướng sinh thái, xanh và bền vững đã trở thành yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh thị trường biến động và xu hướng tiêu dùng toàn cầu.

Thanh long, với diện tích canh tác đạt đỉnh trên 65.000 ha vào năm 2020 và sản lượng gần 1,4 triệu tấn, từng là một trong những mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Tuy nhiên, những năm gần đây, cạnh tranh gia tăng, đặc biệt từ miền Nam Trung Quốc – nơi hiện đã sản xuất thanh long, khiến cả diện tích và kim ngạch xuất khẩu của ngành này tại Việt Nam sụt giảm.

Để mở rộng và ổn định thị trường xuất khẩu ngoài Trung Quốc, các thị trường như EU, Hoa Kỳ và Vương quốc Anh được xem là mục tiêu tiềm năng với giá bán cao. Tuy nhiên, các thị trường này cũng đặt ra yêu cầu khắt khe về chất lượng và giá trị sản phẩm.

Điều này đòi hỏi ngành thanh long tập trung phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao và phương thức sản xuất bền vững như canh tác hữu cơ hoặc áp dụng mô hình sản xuất tuần hoàn. Bên cạnh đó, cần ưu tiên nâng cao chuỗi giá trị sản xuất xanh thông qua giám sát và giảm phát thải carbon, đồng thời thúc đẩy hợp tác công – tư trong chuyển đổi số ngành thanh long. Ứng dụng công nghệ số không chỉ giúp tinh gọn chuỗi cung ứng mà còn thúc đẩy cam kết hợp tác bền vững giữa các bên, từ người sản xuất đến nhà phân phối. Đây là chìa khóa để duy trì năng lực cạnh tranh của ngành thanh long Việt Nam, mở rộng thị trường và bảo đảm phát triển bền vững lâu dài.

TS. Nguyễn Quang Tân, ICRAF Việt Nam, nhấn mạnh nông nghiệp sinh thái không chỉ là xu hướng mà là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hiện nay, khi Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức về an ninh lương thực, cân bằng sinh thái và phát triển kinh tế bền vững. Chuyển đổi sang nông nghiệp sinh thái không chỉ nhằm bảo đảm nguồn cung thực phẩm an toàn mà còn giải quyết các vấn đề môi trường cấp bách như thoái hóa đất, ô nhiễm do phân bón hóa học và tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu.

Để đạt mục tiêu này, Việt Nam cần triển khai các giải pháp đột phá về công nghệ, tài chính và chính sách. Tại các tỉnh vùng Tây Bắc, các thách thức như trồng ngô làm thức ăn chăn nuôi, lạm dụng phân bón hóa học và các hiện tượng thời tiết cực đoan đã gây hậu quả sinh thái nghiêm trọng. Trước thực trạng đó, xây dựng các mô hình nông nghiệp sinh thái đã trở thành giải pháp quan trọng để tạo cảnh quan bền vững, cải thiện sinh kế và bảo vệ môi trường.

TS. Tân nêu dự án “Nông nghiệp sinh thái vì khả năng chống chịu của cảnh quan nghèo ở miền Bắc Việt Nam (A4P)” như một điển hình, được triển khai dựa trên kinh nghiệm thực tiễn tại các tỉnh Sơn La, Yên Bái và Điện Biên. Dự án tập trung vào năm thực hành nông nghiệp sinh thái chính, trong đó chú trọng các mô hình nông lâm kết hợp tổng hợp với các giải pháp bền vững và khả thi.

Một trong những điểm nổi bật của dự án là xây dựng các cảnh quan nông nghiệp sinh thái, không chỉ bảo tồn môi trường mà còn hỗ trợ phát triển kinh tế địa phương. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này đòi hỏi đầu tư ban đầu lớn cả về kỹ thuật và tài chính, đặc biệt với nông hộ nhỏ. Vì vậy, bên cạnh hỗ trợ kỹ thuật, cần có chính sách tài chính phù hợp và các chương trình chia sẻ kiến thức giữa nông dân với nông dân.

Khung chính sách quốc gia cần đưa ra quy định rõ ràng và hướng dẫn cụ thể cho chuyển đổi sang nông nghiệp sinh thái, bảo đảm quá trình triển khai thống nhất và hiệu quả. Điều phối nguồn lực từ Chính phủ, các tổ chức quốc tế và cộng đồng địa phương sẽ là chìa khóa để xây dựng hệ thống nông nghiệp sinh thái bền vững và bao trùm tại Việt Nam.

TS. Nguyễn Quang Tân phát biểu tại Diễn đàn

Cũng tại diễn đàn, TS. Ricardo Hernandez, Trung tâm Nông nghiệp Nhiệt đới Quốc tế (CIAT), trao đổi về mối quan hệ giữa các nguyên tắc nông nghiệp sinh thái với dinh dưỡng và hệ thống lương thực thực phẩm bền vững. Giảm đầu vào nông nghiệp, bảo tồn đa dạng sinh học, đa dạng hóa kinh tế, chế độ ăn và các giá trị xã hội, công bằng, kết nối và sự tham gia đều liên quan trực tiếp đến dinh dưỡng. Đồng thời, dinh dưỡng vừa có thể là kết quả của chuyển đổi nông nghiệp sinh thái, vừa là động lực thúc đẩy thực hành nông nghiệp sinh thái, tạo ra thay đổi trong toàn bộ hệ thống lương thực thực phẩm.

Bên cạnh đó, nhấn mạnh tầm quan trọng của chế độ ăn lành mạnh trong hệ thống lương thực thực phẩm, PGS.TS. Trương Tuyết Mai cho rằng người tiêu dùng đóng vai trò quan trọng như một tác nhân thúc đẩy thay đổi hệ thống lương thực thực phẩm. Chế độ ăn lành mạnh không chỉ đáp ứng nhu cầu sức khỏe thể chất và tinh thần của mỗi người mà còn giảm tác động tiêu cực đến môi trường. Theo FAO, chế độ ăn này cần dễ tiếp cận, giá cả phải chăng, an toàn, cân đối và phù hợp văn hóa trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, nghiên cứu của Viện Dinh dưỡng Quốc gia năm 2021 cho thấy mức tiêu thụ rau, quả tăng đáng kể trong thập kỷ qua. Đồng thời, sữa mẹ vẫn được xem là nguồn dinh dưỡng tối ưu cho trẻ trong sáu tháng đầu đời, trong đó nguồn dinh dưỡng tự nhiên là quan trọng nhất.

Hiện nay, hướng dẫn chế độ ăn tại Việt Nam khuyến khích đa dạng khẩu phần, cân đối các chất dinh dưỡng và giảm tiêu thụ thực phẩm nhiều muối để bảo đảm sức khỏe. Tuân thủ các hướng dẫn chế độ ăn này không chỉ cải thiện sức khỏe mà còn góp phần giảm phát thải khí nhà kính từ lĩnh vực thực phẩm. Cụ thể, thay thế thịt đỏ và thịt chế biến bằng rau, quả mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe và có thể kéo dài tuổi thọ trung bình thêm 8 tháng. Trong bối cảnh đó, canh tác hữu cơ đã trở thành cách tiếp cận tiên phong nhằm giảm tổn thất dinh dưỡng và hạn chế sử dụng phụ gia không cần thiết, hướng tới xây dựng hệ thống lương thực thực phẩm bền vững và lành mạnh hơn.

Đại diện các địa phương tham dự diễn đàn cũng cho rằng chuyển đổi sang nông nghiệp sinh thái vẫn còn nhiều vấn đề cần thảo luận và giải quyết, đặc biệt là thay đổi tư duy của nông dân về phương thức canh tác truyền thống như lạm dụng phân bón hóa học dẫn đến thoái hóa đất. Tại Sơn La, từ năm 2015, địa phương đã thực hiện chuyển đổi cơ cấu cây trồng, giảm diện tích ngô, thay thế bằng cây ăn quả và đạt kết quả tích cực. Bên cạnh đó, việc xây dựng chuỗi cung ứng nông sản và thiết lập 11 vùng trồng được cấp mã số đã thể hiện nỗ lực của người dân trong đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng ngày càng cao của thị trường trong nước. Tuy nhiên, để triển khai thành công và nhân rộng các mô hình nông nghiệp sinh thái, cần sự vào cuộc mạnh mẽ, đồng bộ của cả hệ thống chính trị. Sự hỗ trợ của chính quyền địa phương không chỉ bảo đảm nguồn lực và chính sách phù hợp mà còn tạo động lực để người dân áp dụng và triển khai hiệu quả các mô hình nông nghiệp sinh thái.

Thứ trưởng Trần Thanh Nam nhấn mạnh nông nghiệp sinh thái ở Việt Nam vẫn đang trong giai đoạn thí điểm, chủ yếu giới hạn ở các mô hình quy mô nhỏ. Câu hỏi cấp bách là làm thế nào để nhân rộng các mô hình này thành hệ thống nông nghiệp sinh thái quốc gia và cần những tiêu chí nào để áp dụng trên toàn quốc. Xây dựng chuỗi giá trị sinh thái không chỉ tập trung vào sản xuất, cung ứng mà còn phải ưu tiên bảo đảm sức khỏe con người và bền vững môi trường trước khi sản phẩm đến với thị trường. Để làm được điều này, cần xác định rõ các chủ thể tham gia, chính sách và nguồn lực. Hệ sinh thái nông nghiệp sinh thái phải có sự hợp tác chặt chẽ giữa nông dân, hợp tác xã, chính quyền địa phương, tổ chức khuyến nông và các bên liên quan. Khuyến nông cần được lồng ghép vào chính sách nông nghiệp sinh thái để làm cầu nối giữa chính sách và thực tiễn. Đồng thời, công nghệ đóng vai trò then chốt trong thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, từ lựa chọn đầu vào thân thiện môi trường đến xác định thị trường cho sản phẩm nông nghiệp sinh thái.

Thứ trưởng Trần Thanh Nam phát biểu tại Diễn đàn

Thời gian tới, Thứ trưởng Trần Thanh Nam đề nghị Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển Nông nghiệp Nông thôn phối hợp với hệ thống khuyến nông tổ chức diễn đàn quốc gia về nông nghiệp sinh thái để tổng hợp kinh nghiệm, đề xuất giải pháp và định hình khung chính sách triển khai. Diễn đàn chính sách “Nông nghiệp sinh thái – Kinh nghiệm từ các đối tác và triển khai tại Việt Nam” có ý nghĩa to lớn, không chỉ mở ra định hướng chiến lược cho ngành nông nghiệp mà còn đặt nền móng cho quá trình chuyển đổi toàn diện, góp phần bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân Việt Nam.

Diễn đàn chính sách “Nông nghiệp sinh thái – Kinh nghiệm từ các đối tác và triển khai tại Việt Nam” đã mở ra nhiều góc nhìn mới, thiết thực về xây dựng nền nông nghiệp bền vững, thân thiện với thiên nhiên và thích ứng với các thách thức toàn cầu. Thông qua chia sẻ kinh nghiệm quốc tế và các sáng kiến đã triển khai tại Việt Nam, diễn đàn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lồng ghép các yếu tố sinh thái, kinh tế và xã hội trong phát triển nông nghiệp. Bên cạnh đó, các giải pháp liên quan đến xây dựng chính sách, hỗ trợ tài chính, chuyển đổi số và nâng cao năng lực cộng đồng được xác định là yếu tố then chốt của quá trình chuyển đổi.

Diễn đàn kêu gọi sự hợp tác chặt chẽ giữa Chính phủ, các tổ chức quốc tế, doanh nghiệp và người dân để thúc đẩy các mô hình nông nghiệp sinh thái trên toàn quốc. Đây không chỉ là hướng đi cần thiết để ứng phó với các thách thức về biến đổi khí hậu và an ninh lương thực mà còn là cơ hội để Việt Nam khẳng định vị thế trong chuỗi giá trị nông nghiệp toàn cầu. Tinh thần hợp tác, đổi mới và hành động cụ thể là chìa khóa cho quá trình chuyển đổi thành công, hướng tới nền nông nghiệp bền vững, thịnh vượng và thân thiện với môi trường.

Đỗ Gia Phong – Trung tâm Chính sách Nông nghiệp/IPSARD
Nguồn: Tổng hợp từ các bài trình bày và thảo luận tại Diễn đàn chính sách “Nông nghiệp sinh thái – Kinh nghiệm từ các đối tác và triển khai tại Việt Nam” do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tổ chức ngày 10/12/2024 theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến.