Tham dự tập huấn có lãnh đạo, chuyên gia các cơ quan quản lý nhà nước thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, gồm Vụ Hợp tác quốc tế, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, Cục Thủy sản và Kiểm ngư, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia; cùng đại diện các bộ, ngành liên quan, viện nghiên cứu, trường đại học, địa phương, tổ chức quốc tế và chuyên gia trong lĩnh vực hệ thống lương thực thực phẩm.

Phát biểu khai mạc, ông Nguyễn Đỗ Anh Tuấn – Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhấn mạnh Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu nổi bật trong bảo đảm an ninh lương thực, dinh dưỡng và phát triển nông nghiệp. Tuy nhiên, trước các thách thức cấp bách, đan xen như biến đổi khí hậu, dịch bệnh và suy thoái tài nguyên, cần áp dụng tư duy hệ thống đa ngành, đa bên thay cho các can thiệp riêng lẻ, phân tán và đơn ngành như trước đây. Đồng thời, mục tiêu cần chuyển từ đơn thuần tăng sản lượng sang tạo giá trị lớn hơn về chất lượng, sự đa dạng và an toàn thực phẩm, hướng tới hệ thống lương thực thực phẩm xanh hơn, đa dạng hơn, phát thải thấp hơn và có khả năng chống chịu tốt hơn. Quyết định số 300/QĐ-TTg về chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm đến năm 2030 là “kim chỉ nam” để huy động sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống nhằm đạt các mục tiêu phát triển bền vững và cam kết khí hậu toàn cầu.

Ông Nguyễn Đỗ Anh Tuấn – Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phát biểu khai mạc

Ông Vinod Ahuja – Trưởng đại diện FAO tại Việt Nam đánh giá cao vị thế tiên phong của Việt Nam trong chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm. Ông cũng lưu ý một chính sách được thiết kế để giải quyết một vấn đề có thể đồng thời tạo ra tác động khác ở lĩnh vực thuộc phạm vi của cơ quan khác. Điều này cho thấy tính phức tạp và liên kết của hệ thống lương thực thực phẩm, trong đó nông nghiệp, y tế, môi trường, an sinh xã hội và nhiều lĩnh vực khác tương tác chặt chẽ với nhau. Vì vậy, chính sách và giải pháp cũng cần được xây dựng trên cơ sở góc nhìn toàn hệ thống và mối liên kết giữa các ngành.

Ông Vinod Ahuja – Trưởng đại diện FAO tại Việt Nam phát biểu khai mạc

Ông Mark Mason Lundy – Giám đốc nghiên cứu toàn cầu, nhóm Môi trường thực phẩm và Hành vi người tiêu dùng, Liên minh Bioversity International và CIAT, nhấn mạnh cần tăng cường năng lực hành động thực tế từ trung ương đến địa phương, xã/phường và hộ gia đình. Bên cạnh đó, các bên liên quan cần nỗ lực định hướng lại và tối ưu hóa các dòng vốn công – tư hiện có để tạo ra thay đổi thực chất trên thực địa.

Ông Mark Mason Lundy – Giám đốc nghiên cứu toàn cầu, nhóm Môi trường thực phẩm và Hành vi người tiêu dùng, Liên minh Bioversity International và CIAT phát biểu

Sau phiên khai mạc, chương trình tiếp tục với các phiên kỹ thuật tập trung làm rõ cách tiếp cận hệ thống lương thực thực phẩm và từng bước chuyển tư duy hệ thống thành các phương pháp, công cụ và hành động cụ thể để xây dựng, điều phối và thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ của Kế hoạch hành động quốc gia chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm theo Quyết định số 300/QĐ-TTg ngày 28/3/2023.

Mở đầu phiên kỹ thuật, các chuyên gia của FAO và Đại học Wageningen giới thiệu các khái niệm, nguyên tắc chính của hệ thống lương thực thực phẩm, đồng thời làm rõ vì sao cần cách tiếp cận hệ thống thay vì tập trung vào các can thiệp riêng lẻ. Bài trình bày tập trung phân tích các đặc điểm làm nên tính phức tạp của hệ thống lương thực thực phẩm như tính đa chức năng, liên kết, đa dạng và phụ thuộc lộ trình, qua đó cho thấy các yếu tố và quyết định trong hệ thống có thể tương tác lẫn nhau và định hình kết quả của quá trình hoạch định, thực thi chính sách. Các chuyên gia cũng làm rõ cách chính sách và đầu tư ở một lĩnh vực có thể tạo ra lợi ích đồng thời và đánh đổi, nhưng cũng có thể dẫn đến một số hệ quả ngoài ý muốn ở lĩnh vực khác. Vì vậy, nhận diện và quản lý đánh đổi, đồng thời tăng cường cộng hưởng là yếu tố quan trọng để đạt nhiều kết quả cùng lúc và thúc đẩy chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm bền vững.

Ở chủ đề tiếp theo, đại biểu được cung cấp phân tích tổng quan về hệ thống lương thực thực phẩm Việt Nam, từ sản xuất, chế biến, phân phối đến tiêu dùng; cùng với giới thiệu Kế hoạch hành động quốc gia chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm, các hoạt động đã và đang triển khai, vai trò của hợp tác đa bên cũng như Nhóm đối tác chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm Việt Nam (FST-P).

Một chủ đề được các diễn giả chia sẻ tại tập huấn là tăng cường vai trò dẫn dắt của khu vực công và sự tham gia bao trùm của các bên liên quan trong quá trình thực hiện chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm. Các diễn giả cho rằng chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm hiệu quả cần được hỗ trợ bởi tầm nhìn chung, cơ chế quản trị phù hợp, sự nhất quán chính sách và cơ chế phối hợp liên ngành. Khu vực công đóng vai trò kiến tạo, điều phối và tạo môi trường thuận lợi; đồng thời cần huy động sự tham gia thực chất của khu vực tư nhân, tổ chức xã hội, viện nghiên cứu, địa phương và cộng đồng trong quá trình xây dựng và thực thi chính sách. Điều phối chính sách cũng cần được thực hiện như một chu trình liên tục từ thiết kế, lồng ghép, thực hiện đến giám sát, học hỏi và điều chỉnh.

Chương trình cũng dành nhiều thời lượng chia sẻ về Khung giám sát và đánh giá thực hiện kế hoạch hành động chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm tại Việt Nam và học hỏi dựa trên cách tiếp cận hệ thống (Systems MEL). Xây dựng Khung giám sát và đánh giá các mục tiêu của Quyết định 300/QĐ-TTg gồm nhiều bước khác nhau. Khung giám sát và đánh giá là công cụ giúp theo dõi tiến độ, kết quả thực hiện mục tiêu, tăng cường trách nhiệm báo cáo, tổng hợp thông tin, xác định các lĩnh vực cần quan tâm và hỗ trợ quá trình ra quyết định. Dự thảo Khung giám sát và đánh giá gồm 32 chỉ số thuộc 5 nhóm, bao quát các vấn đề chung, đầu vào nông nghiệp, sản xuất, phân phối và chế biến, cũng như kết quả tiêu dùng; trong đó 18 chỉ số đang được Bộ Nông nghiệp và Môi trường lồng ghép vào hệ thống chỉ tiêu giám sát ngành nông nghiệp và môi trường.

Kinh nghiệm chuyển từ tầm nhìn đến hành động, cùng các giải pháp và ưu tiên đề xuất để lồng ghép chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm vào quá trình hoạch định chính sách cũng được các chuyên gia, nhà hoạch định chính sách, cán bộ trung ương, địa phương và tổ chức quốc tế quan tâm chia sẻ. Đại diện Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn trình bày kinh nghiệm lồng ghép mô hình phát triển sản xuất thực phẩm nhạy cảm dinh dưỡng vào Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững. Từ góc độ triển khai tại địa phương, đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Sơn La chia sẻ quá trình xây dựng và thực hiện Kế hoạch số 161/KH-UBND của tỉnh Sơn La về chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm đến năm 2030. Tỉnh đã triển khai các hoạt động cụ thể hóa mục tiêu chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm theo hướng minh bạch, trách nhiệm và bền vững; tăng cường phối hợp giữa các sở, ngành; và lồng ghép nhiệm vụ vào các chương trình, kế hoạch liên quan. Thời gian tới, tỉnh dự kiến tiếp tục bám sát mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp của Kế hoạch 161/KH-UBND, đồng thời bố trí, lồng ghép nguồn lực từ ngân sách nhà nước, các chương trình mục tiêu quốc gia và nguồn xã hội hóa để thúc đẩy các hành động chuyển đổi hệ thống và phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp. Diễn giả của SNV chia sẻ về giải pháp dựa vào thiên nhiên (NbS) như một cách tiếp cận quan trọng góp phần thực hiện Kế hoạch hành động quốc gia chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm minh bạch, trách nhiệm và bền vững, đồng thời phân tích tiềm năng áp dụng NbS trong thực hiện Quyết định số 300/QĐ-TTg, đặc biệt trong phát triển nông nghiệp sinh thái, quản lý bền vững tài nguyên đất và nước, thúc đẩy sản xuất phát thải thấp và xây dựng chuỗi giá trị có khả năng chống chịu.

Xuyên suốt các bài trình bày và thảo luận, thông điệp chung được nhấn mạnh là cần chuyển từ “tầm nhìn” sang “hành động hệ thống”; từ các hành động riêng lẻ sang cùng ra quyết định có phối hợp; từ các chương trình, dự án độc lập sang danh mục hành động và đầu tư bổ trợ, củng cố lẫn nhau; và từ giám sát chủ yếu để báo cáo sang giám sát để học hỏi, thích ứng và điều chỉnh kịp thời. Các công cụ như lập bản đồ hệ thống, bản đồ các bên liên quan, bản đồ chính sách, phân tích đánh đổi và cộng hưởng, thiết kế danh mục hành động, xác định nguồn lực tài chính và hệ thống giám sát, đánh giá và học hỏi có thể hỗ trợ thiết thực cho việc thực hiện Kế hoạch hành động quốc gia.

Tại hội thảo tập huấn, đại biểu và chuyên gia được chia thành các nhóm để thực hành, thảo luận và làm bài tập nhóm, qua đó vận dụng kiến thức, phương pháp và công cụ được giới thiệu vào các tình huống thực tế. Dựa trên các lĩnh vực ưu tiên của Kế hoạch hành động quốc gia chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm, các nhóm cùng xác định các bên liên quan, phân tích mối liên kết, cộng hưởng và đánh đổi, trên cơ sở đó xây dựng kế hoạch và đề xuất hành động, giải pháp phù hợp với sự tham gia của các bên. Hoạt động thực hành giúp đại biểu chuyển kiến thức từ tập huấn thành các định hướng, giải pháp có thể áp dụng trong quá trình xây dựng, điều phối và thực thi chính sách ở cả cấp trung ương và địa phương.

Thông qua các bài trình bày, thảo luận và hoạt động thực hành, tập huấn đã góp phần tăng cường nhận thức chung và nâng cao năng lực vận dụng tư duy hệ thống trong lập kế hoạch, điều phối và thực hiện các hành động, chính sách. Kết quả của chương trình là cơ sở để tiếp tục thúc đẩy phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương, cơ quan nghiên cứu, khu vực tư nhân và đối tác phát triển cùng hành động, góp phần thực hiện hiệu quả các mục tiêu của Kế hoạch hành động quốc gia chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm Việt Nam minh bạch, trách nhiệm và bền vững./

Một số hình ảnh tại các phiên kỹ thuật và thảo luận nhóm